وقتی دو فرهنگِ متفاوت در یک نقطه تلاقی میکنند، ذهن به صورت ناخودآگاه شروع به مقایسهی استانداردهای زیستی میکند. 🌍
اما در این فضا، ما با یک مبادلهی خدماتیِ مدرن روبهرو نیستیم. چرا قضاوتِ امکاناتِ میزبان بر اساس استانداردهای توسعهیافتگیِ شهری، یک خطای بزرگِ شناختی است؟
آداب مواجهه و تقابلِ فرهنگها
تلاقیِ جمعیتهای متراکم با پیشینههای فرهنگی و اقتصادیِ متفاوت در یک جغرافیای واحد، مستعدِ بروزِ تنشهای خُردِ اجتماعی است. در جامعهشناسیِ مهاجرت و توریسم، این پدیده تحتِ عنوانِ شوکِ فرهنگی و تقابلِ هنجارها بررسی میشود. با این حال، مناسکِ اربعین به واسطۀ یک چارچوبِ شناختیِ مشترک، توانسته است الگوهای تعارض را به الگوهای همگرایی تبدیل کند. این مقاله به بررسیِ تطبیقِ الگوی تاریخیِ صدر اسلام بر روابطِ میزبان و مهمان در این مناسک میپردازد.
۱. عبور از قوممداری به نسبیتگراییِ فرهنگی
یکی از موانعِ جدی در ارتباطاتِ میانفرهنگی، پدیدۀ قوممداری است؛ فرآیندی که در آن، کنشگر، استانداردهای زیستی و توسعهیافتگیِ جامعۀ مبدأ را به عنوانِ شاخصِ مطلق در نظر گرفته و جامعۀ مقصد را بر اساسِ آن ارزیابی میکند. در زیارتِ اربعین، تفاوتهای مشهود در زیرساختهای شهری، بهداشتِ عمومی و الگوهای تغذیه، پتانسیلِ فعالسازیِ این خطای شناختی را در میان زائران دارد. راهکارِ خنثیسازیِ این آسیب، اتخاذِ رویکردِ «نسبیتگراییِ فرهنگی» است؛ به این معنا که زائر، کنشِ ایثارگرانۀ میزبان را فارغ از فرمِ فیزیکیِ آن و منحصراً بر مبنای نیت و حداکثرِ توانِ اقتصادیِ او ارزیابی نماید.
۲. مدلِ تحلیلیِ انصار و مهاجرین
کارآمدترین چارچوب برای تبیینِ روابطِ اجتماعی در این رویداد، ارجاع به مدلِ تاریخیِ پیوندِ انصار و مهاجرین در مدینةالنبی است. در این مدلِ الگو، مفهومِ «مالکیتِ فردی» در سمتِ میزبان تعلیق شده و منابعِ مادی به صورتِ داوطلبانه و بر اساسِ نیازِ مسافر (مهاجر) بازتوزیع میگردد. ویژگیِ بارزِ این مدل، عدمِ وجودِ «انتظارِ جبران» در سمتِ عرضهکننده است. میزبانِ عراقی در این ساختار، نه در جایگاهِ یک ارائهدهندۀ خدماتِ توریستی، بلکه در جایگاهِ کنشگری است که در حالِ انجامِ یک فریضۀ هویتی است.
۳. الزاماتِ رفتاریِ زائر در حفظِ انسجامِ اجتماعی
با توجه به مختصاتِ این ساختار، رفتارِ زائر نیازمندِ کالیبراسیونِ دقیقِ شناختی است. بروزِ هرگونه رفتارِ حاکی از برتریجوییِ ملی، نقدِ مستقیمِ الگوهای زیستیِ میزبان، یا عدمِ رعایتِ تواضع در دریافتِ خدمات، به معنای نقضِ پروتکلهای نانوشتۀ این مدلِ تاریخی است. آموزشِ زائران باید بر تقویتِ هوشِ فرهنگی متمرکز شود؛ به گونهای که فرد قادر باشد با درکِ عمیقِ ایثارِ نهفته در خدماتِ میزبان، واکنشهایی مبتنی بر تکریمِ متقابل و تولیدِ سرمایۀ اجتماعیِ مشترک بروز دهد.