در زندگی روزمره، کسی که زودتر به یک منبع برسد، قانوناً حق استفاده از آن را دارد. اما در منطقِ این مناسک، ایستادن روی «حقِ شخصی» به معنای باختنِ بازی است. ⚖️
چطور میشود در اوج خستگی، از حقِ مسلّمِ خود گذشت؟ این نقطهی آزمون، دقیقاً چه عیاری را در درون ما میسنجد؟
تقابلِ حقِ شخصی و مواسات
در مدیریت و تحلیلِ تجمعات انبوه، بررسیِ نحوۀ توزیعِ منابعِ محدود (نظیر فضای اسکان در موکبها)، یکی از مهمترین شاخصهای ارزیابیِ پایداریِ اجتماعی است. در جوامعِ مدرن، این توزیع بر مبنای «اخلاقِ حقمدار» و اصولِ صف مدیریت میشود. اما در مناسکِ اربعین، پایبندیِ صرف به این الگو پاسخگو نیست و نیازمندِ ارتقا به سطحی بالاتر، یعنی «اخلاقِ مراقبت» و مواسات است. این مقاله به تحلیلِ این شیفتِ پارادایمی میپردازد.
۱. محدودیتهای نظامِ حقمدار در مناسکِ ریاضتی
در یک نظامِ مبتنی بر حق، عدالت به معنای رعایتِ دقیقِ نوبت و عدم تجاوز به جایگاهِ دیگران تعریف میشود. کنشگری که زودتر از دیگران به یک استراحتگاه میرسد، از نظر قانونی دارای حقِ قطعیِ استفاده از آن منبع است. با این حال، در بسترِ یک مناسکِ مذهبی و ریاضتی، ایستادگی بر این «حقِ مشروع»، با هدفِ غاییِ رویداد (که تمرینِ ایثار و ازخودگذشتگی است) دچار تعارض میگردد. در اینجا، تکیه بر قانون، مانع از تحققِ کمالِ اخلاقی میشود.
۲. مواسات به مثابۀ کنشِ فراقانونی
مفهومِ مواسات در فقه و اخلاقِ اسلامی، دقیقاً در نقطۀ پایانِ قانون آغاز میشود. مواسات به معنای تقسیمِ برابرِ منابع با دیگران، و ایثار به معنای ترجیحِ دیگران بر حقِ قطعیِ خویش است. هنگامی که زائر در شرایطِ فرسایشِ شدیدِ فیزیکی قرار دارد، گذشتن از حقِ تقدمِ خود به نفعِ اقشارِ آسیبپذیرتر، به معنای غلبۀ کاملِ ارادۀ اخلاقی بر جبرِ بیولوژیک و حقوقِ فردی است.
۳. بازتعریفِ شاخصِ موفقیت در مناسک
برای نهادینهسازیِ این الگو، ضرورت دارد که تعریفِ ما از «موفقیتِ مناسکی» اصلاح گردد. موفقیت در زیارت، پیمایشِ موفقِ مسیرِ مبدأ تا مقصد نیست. شاخصِ واقعی، میزانِ گذارِ کنشگر از «مطالبۀ حق» به «اعطای فضل» است. آموزشهای پیشینیِ زائران باید بر این مفهوم متمرکز شود که رعایتِ نظم و نوبت، حداقلِ رفتارِ مدنی است؛ اما عیارِ واقعیِ نمایندۀ یک مکتبِ فکری، در لحظاتی سنجیده میشود که فرد، آگاهانه و در اوجِ نیاز، از بدیهیترین حقِ قانونیِ خود به نفعِ همنوعِ خویش صرفنظر میکند.