قوانین اقتصاد میگویند انسان همواره به دنبالِ بیشترین سود است؛ اما در این مسیر تمامِ معادلاتِ عقلانی به هم میریزد. 📉
میلیاردها خدمتِ رفاهی در اینجا توزیع میشود، بدون اینکه پای دولتها در میان باشد. رازِ این اقتصادِ بدون قیمت چیست؟ و وقتی میفهمیم خدماتِ این جاده از کجا تأمین میشود، رفتار ما به عنوان دریافتکننده چه تغییری باید بکند؟
فلسفۀ تبرعات و اقتصادِ بخشش
پیادهروی اربعین، علاوه بر ابعاد مذهبی و ژئوپلیتیک، میزبانِ یکی از بزرگترین پدیدههای اقتصادِ غیررسمی در جهان است. حجم تبادلاتِ کالا و خدمات در این بازۀ زمانی، بدون دخالتِ مستقیمِ نهادهای پولیِ متمرکز و صرفاً بر پایۀ اقتصادِ مردمی اداره میشود. این مقاله به بررسی مفهوم «تبرعات» (نذورات و بخششهای داوطلبانه) و تفاوتِ آن با منطقِ بازار آزاد میپردازد.
۱. گذر از اقتصاد بازار به اقتصاد اخلاقی
در اقتصادِ خُردِ متعارف، مبادلۀ کالا و خدمات بر اساسِ اصلِ برابریِ ارزش و کسبِ سود صورت میگیرد. اما در زیارت اربعین، این الگو جای خود را به اقتصادِ اخلاقی میدهد. منابعِ مالیِ عظیمی که صرفِ برپایی موکبها میشود، خروجیِ مازادِ سرمایۀ اقشارِ مرفه نیست؛ بلکه در بسیاری از موارد، حاصلِ کاهشِ عامدانۀ سطحِ مصرفِ خانوارها در طول سال است. در این پارادایم، ارزشِ افزودۀ مورد انتظارِ میزبان، یک ارزشِ مادی در بازارِ فیزیکی نیست، بلکه کسبِ اعتبارِ معنوی و رضایتِ درونی است.
۲. عدم تمرکز و نفیِ سرمایهداریِ دولتی
یکی از ویژگیهای بارزِ تأمین لجستیک در مسیر اربعین، تمرکززدایی مطلقِ آن است. بر خلافِ پروژههای کلانِ حاکمیتی، زیرساختِ رفاهیِ این مناسک از پایین به بالا شکل میگیرد. این ساختارِ خودتأمینگر، پایداریِ بینظیری به این رویداد میبخشد، زیرا به نوساناتِ بودجۀ دولتها یا بحرانهای اقتصادیِ کلان وابستگیِ مستقیمی ندارد.
۳. الزامِ تطبیقِ شناختیِ زائران
عدم آگاهی از ماهیتِ مردمیِ این اقتصاد، میتواند به بروز ناهنجاریهای رفتاری در سمتِ تقاضا (زائران) منجر شود. چنانچه زائر، امکاناتِ ارائهشده را محصولِ بودجههای عمومیِ دولتِ میزبان یا نهادهای حاکمیتیِ کشورِ مبدأ بداند، رویکردِ «مطالبهگریِ رفاهی» و مصرفگرایی در او تقویت میشود. آگاهیبخشی در خصوصِ مبانیِ اقتصادِ اخلاقی و درکِ این واقعیت که خدماتِ ارائهشده، حاصلِ تقلیلِ عامدانۀ رفاهِ میزبانان در طول سال است، الزامی شناختی برای جلوگیری از اسراف و تعدیلِ توقعاتِ رفاهیِ مسافران محسوب میگردد.